Consignatiedienst en bereikbaarheidsdienst: regels en roostering

Een consignatiedienst betekent dat een medewerker buiten werktijd bereikbaar is en bij een spoedgeval zo snel mogelijk aan het werk gaat. De Arbeidstijdenwet stelt daarbij harde grenzen: maximaal 13 uur arbeid per 24 uur en maximaal 14 dagen consignatie per 4 weken.

Een wettelijke vergoeding bestaat niet. Wat een medewerker ontvangt, staat in de cao of in een bedrijfsregeling. In de cao VVT is dat € 3,50 per uur doordeweeks en € 7,00 per uur in het weekend en 's nachts.

Wanneer is er sprake van consignatie?

Artikel 5:9 van de Arbeidstijdenwet stelt drie voorwaarden. Alle drie moeten gelden, anders valt de dienst onder een andere regeling.

• De medewerker is buiten werktijd bereikbaar voor oproepen, dus in het weekend, tussen twee diensten in of tijdens een pauze.
  
  
• De medewerker gaat bij een oproep zo snel mogelijk aan het werk.
  
  
• De oproep gaat over een onvoorzien spoedgeval.
  
  

Dat derde punt bepaalt vaak de uitkomst. Een servicemonteur die in het weekend een storing aan een cv-ketel verhelpt, draait consignatie.

Een verloskundige die 's nachts wordt gebeld doet iets wat bij de functie hoort en valt daarmee onder de bereikbaarheidsdienst.

In de praktijk hoor je ook piketdienst, wachtdienst, pieperdienst, storingsdienst en beschikbaarheidsdienst. Dat zijn allemaal namen voor dezelfde figuur uit de wet.

Verschil tussen consignatie, bereikbaarheid, aanwezigheid en slaapdienst

Vier dienstvormen lijken op elkaar en kennen verschillende normen. Het onderscheid zit in de vraag waar de medewerker zich bevindt en of een oproep te verwachten is.

Slaapdienst en aanwezigheidsdienst zijn juridisch hetzelfde. Sinds het Jaeger-arrest van het Europese Hof en de wijziging van het Arbeidstijdenbesluit in 2006 tellen alle uren van zo'n dienst mee als arbeidstijd, ook de uren waarin iemand slaapt in een aparte rustruimte.

Voor de bereikbaarheidsdienst geldt één afwijking die in de roosterpraktijk veel scheelt: de eis van veertien oproepvrije dagen per vier weken vervalt. Het aantal diensten blijft wel begrensd, meestal via de cao.

Wat de Arbeidstijdenwet toestaat bij consignatie

13 uur arbeid per 24 uur, inclusief oproepen

De grens van 13 uur telt de reguliere dienst en de opgeroepen uren bij elkaar op. Werkt iemand overdag 8 uur en wordt diezelfde nacht 3 uur opgeroepen, dan zit je op 11 uur en resteert 2 uur ruimte binnen dat etmaal. Loopt de teller vol, dan mag de medewerker de rest van die 24 uur niet meer opkomen.

Deze rekensom maakt het verschil tussen een rooster dat klopt en een overtreding. Een verdere uitleg van de dagelijkse en wekelijkse normen staat in ons overzicht van de Arbeidstijdenwet.

Maximaal 14 dagen per 4 weken

Per periode van vier weken mag een medewerker op maximaal veertien dagen geconsigneerd zijn. In diezelfde periode moet hij twee keer twee aaneengesloten dagen niet werken en ook niet oproepbaar zijn. Dat komt neer op twee vrije weekenden per maand.

Bij een team van vier technici betekent dit dat een weekrooster van 7 x 24 uur consignatie per persoon precies past binnen de norm: twee weken op, twee weken af.

Consignatie rond nachtdiensten

Direct voor en na een nachtdienst is consignatie verboden. De medewerker mag oproepbaar zijn tot 11 uur vóór een nachtdienst en pas weer vanaf 14 uur erna. Wie consignatie stapelt op een ploegenrooster, loopt hier snel tegen een botsing aan.

Een oproep 's nachts telt zelf niet als nachtdienst. De medewerker mag meerdere keren per nacht worden opgeroepen.

De 16-in-16-wekenregel

Wordt een medewerker binnen 16 weken 16 keer of vaker opgeroepen tussen 00.00 en 06.00 uur, dan daalt de toegestane gemiddelde arbeidstijd in die periode naar 40 uur per week. Onder één voorwaarde mag dat 45 uur zijn: de medewerker krijgt direct na de laatste oproep 8 aaneengesloten uren rust, of nog diezelfde dag vóór 24.00 uur 8 aaneengesloten uren rust.

Dit is de regel die roosters het vaakst onopgemerkt over de grens duwt. Nachtelijke oproepen zijn losse gebeurtenissen, tot ze zich opstapelen en met terugwerkende kracht het weekgemiddelde van vier maanden bepalen. Tel de nachtoproepen dus mee in je capaciteitsberekening, niet alleen in de urenregistratie achteraf. Tips om nachtelijk werk draaglijk te houden staan in ons artikel over werken in de nachtdienst.

Welke uren tel je als arbeidstijd?

Bij consignatie tellen alleen de uren mee waarin de medewerker daadwerkelijk werkt. Drie regels bepalen hoe je die uren vastlegt.

• Minimaal een half uur per oproep.
  Een klus van tien minuten registreer je als een half uur arbeidstijd.
  
  
• Opeenvolgende oproepen lopen door.
  Komt er binnen een half uur na afronding een nieuwe oproep, dan telt de tussenliggende tijd ook als arbeid.
  
  
• De heenreis telt mee.
  De arbeidstijd start op het moment dat de medewerker van huis vertrekt. De terugreis valt daarbuiten.
  
  

Die eerste twee regels leveren op papier meer uren op dan de gewerkte tijd suggereert. Vier korte storingen van tien minuten in één nacht leveren twee uur arbeidstijd op, en die twee uur tellen mee in de 13-uursgrens van dat etmaal.

Uren die uitkomen boven het contract behandel je als overwerk of zet je om in compensatie-uren, afhankelijk van wat de cao voorschrijft.

Vergoeding voor consignatie en bereikbaarheid

De Arbeidstijdenwet regelt geen vergoeding voor de tijd dat iemand geconsigneerd is. De wet gaat over werk- en rusttijden, niet over beloning. Wat een medewerker ontvangt, komt uit de cao, de arbeidsovereenkomst of een bedrijfsregeling.

Cao's pakken dit op twee manieren aan, en dat verschil bepaalt hoeveel werk je er zelf aan hebt.

Cao's met een vast bedrag

De cao VVT noemt concrete tarieven per uur, ongeacht functie of salaris:

• Maandag tot en met vrijdag tussen 06.00 en 00.00 uur: € 3,50 per uur
  
  
• Zaterdag, zondag, feestdag en nacht: € 7,00 per uur
  
  

Wordt de medewerker opgeroepen en werkt hij 75% van een tijdsblok van 8 uur, dan vervalt de vaste vergoeding over dat blok. Alle uren worden dan uitbetaald als werktijd, met een toeslag van 25% van het uurloon.

Voor slaap- en aanwezigheidsdiensten hanteert dezelfde cao het wettelijk minimumuurloon doordeweeks en € 15,00 per uur in het weekend en 's nachts.

Cao's die een eigen regeling vragen

De cao Metaal en Techniek noemt geen bedrag. Die cao verplicht de werkgever om vóór invoering van consignatie een consignatieregeling op te stellen, in overleg met de ondernemingsraad of de werknemersdelegatie. In die regeling leg je vast wat de vergoeding is en hoe je reis- en telefoonkosten afhandelt.

Val je onder zo'n cao, dan is het bedrag dus onderhandelbaar en ligt de bewijslast bij jou als werkgever. Zonder vastgelegde regeling kun je een consignatiedienst formeel niet instellen.

Naast de consignatievergoeding kunnen de opgeroepen uren recht geven op een onregelmatigheidstoeslag, afhankelijk van het tijdstip waarop het werk plaatsvindt.

Mag je een medewerker tot consignatie verplichten?

Ja, wanneer daarover een afspraak staat in de cao of de arbeidsovereenkomst. Ontbreekt die basis, dan heb je instemming van de medewerker nodig. Drie beperkingen gelden altijd:

• Medewerkers onder de 18 jaar draaien geen consignatie- of aanwezigheidsdiensten.
• De normen uit de Arbeidstijdenwet zijn dwingend en niet weg te contracteren.
• Het invoeren of wijzigen van een werktijdregeling valt onder het instemmingsrecht van de ondernemingsraad.
  
  

De wet kent geen maximumleeftijd voor consignatie, ondanks dat die vraag veel gesteld wordt. Wel bevatten cao's regelmatig een afbouwregeling vanaf 55 of 60 jaar, waarbij de medewerker consignatie kan weigeren met behoud van een deel van de vergoeding. Kijk daarvoor in de eigen cao.

Consignatiediensten inroosteren en registreren

De administratie rond consignatie kent drie lagen die je uit elkaar houdt: de geconsigneerde uren, de opgeroepen uren en de reistijd. Ze kennen elk een eigen vergoeding en tellen verschillend mee in de wettelijke normen.

Vier punten die in de praktijk misgaan:

• Verdeel de belasting zichtbaar.
  Leg per medewerker vast hoeveel dagen consignatie er in de lopende periode van vier weken staan. De grens van veertien dagen is per medewerker, niet per team.
  
  
• Bewaak de twee vrije weekenden.
  De eis van twee keer twee aaneengesloten vrije dagen wordt vaak pas achteraf gemist, wanneer een collega uitvalt en de dienst wordt overgenomen.
  
  
• Registreer oproepen op het moment zelf.
  Achteraf reconstrueren van korte nachtelijke oproepen leidt tot te lage urentotalen, waardoor de 13-uursgrens onzichtbaar wordt overschreden.
  
  
• Tel nachtoproepen apart mee.
  Zonder aparte teller merk je de 16-in-16-wekengrens pas als de periode al voorbij is.
  
  

Met personeelsplanning in Werktijden.nl leg je consignatiediensten als aparte dienstsoort vast in het rooster. Medewerkers melden een oproep via de app, waarna de uren rechtstreeks in de urenregistratie landen.

Daardoor zie je per medewerker hoeveel consignatiedagen en oproepuren er in de lopende periode staan, zonder losse Excel-lijst ernaast.

Veelgestelde vragen